هنگامی که درکشورما وبرخی از سایرکشورها، شخصی  خبرمرگ شخص دیگری را می شنود؛ دربیشترین موارد می گوید: خدا او را بیامرزد. مواردی را هم داریم، که انسان با شنیدن خبرمرگ، در واکنش خود می گوید، خدا هرگز او را نبخشد. واگر دل آزرده گی های بیشتری ازمتوفی ویا مقتول داشت، این جمله را نیزمی افزاید که : جایش در پایان ترین طبقۀ دوزخ باشد.

چنان که درصدر موضوع می نگریم، شادروان استاد خلیل الله خلیلی،چند دهه پس از مرگ سردارمحمد هاشم خان،یاد وخاطره یی رامیاورد، که حاکی ازطلب جزاهای دوزخ  برای او تواند بود. آنگاه که می گوید، " نگفتم که خدایش بیامرزد"، حتا خواننده یی که ازکارنامه های محمد هاشم خان مطلع نباشد، با ابرازچنان احساسی ازخلیلی،سراغ دلیل ودلایل را می گیرد.؛ واگربه جستجوی رفتارهاشم خان به سوی بقیه کتاب ها نیز نرود و تنها به یادداشت های خلیلی مراجعه نماید،می بیند که یاد چندباره از او، تصویری شده از سیمای مستبدانۀ هاشم خان؛ و درنتیجه دلایلی  را در توجیه واکنش استاد به دست میاورد.

اهمیت  شناخت استادخلیلی از هاشم خان

  سردارمحمدهاشم خان،هفده سال صدراعظم بود مملکت بود. گرچه با قساوت وبیرحمی شناخته شده است، اما برداشت جامع که دربرگیرندۀ قساوت وستمگری اونیزاست، زمانی میسرمی باشد، که جمیع برنامه ها ،دیدگاه و کارکردهای محمد نادرشاه و در کل دورۀ صدارت آن سردارنیزدرنظر آیند.

 پاره یی ازاصلاحات درزمان هاشم خان صورت گرفته اند،که بسنده نبوده ولی خود معرف مشی محافظه کارانه وتعریف دیده گاه او است. نسلی از میان برداشت شد که در جامعۀ مواجه با قحط الرجال ضربت شدیدی بر پیکر جامعه بود. هزاران خانواده روزهای تلخ وغمباری را دیدند که هنوز هم کمتر از آنها گفته شده است.

از طرف دیگر نسلی وارد کار زار و همدستی با حکومت شد، که سوکمندانه تعداد کثیری از آنها با فرهنگ بلی گویی واطاعت از استبداد بار آمدند.

شناخت دقیق وجامع چنان نظام وشخصیت های تاریخ ساز آن، مستلزم داشتن اسناد ومدارک وگواهی شاهدان عینی است.

شادروان خلیلی یکی از آن شاهدان است.

خلیلی ازجملۀ کسانی نیست، که ازهاشم خان به گونۀ غیرمستقیم شنیده ویا خوانده اند . خلیلی گفتار وکردارسردار را از نزدیک دیده وشنیده است. درصدارت همکاراوبود. چندین سخنرانی او را هم نوشته است: " در سلام خانۀ عمومی لویه جرگه برپا شد، لویه جرگه را سردارمحمد هاشم خان افتتاح کرد، وخطابۀ سردارمحمد هاشم خان را هم من نوشتم  . . ." ( ص/250/182)

آن گاه که دربارۀ بزرگوارشهید، سید ابراهیم عالمشاهی می گوید، به تماسهای اوبا صدراعظم بهترمی توان راه یافت وبه اهمیت نظریات او پی برد:

خانوادۀ عالمشاهی که در اثر مظالم امیر عبدالرحمان خان به ایران رفته بودند، وی همانجا تولد یافت، ادیب و دانشمند بارآمد." در اوایل دورۀ ظاهرشاهی به عبدالرحیم خان نایب سالار به کدام وسیله پیامی فرستاد وخواست به وطن بازگردد. . . به هرات آمد ونایب سالاراو را نزدمن( کابل ) فرستاد،من اورا نزد صدراعظم محمد هاشم خان بردم وبالاخره او رابه صدرات به حیث کاتب گرفتند . . ."( ص 106)

  ازآنروچشم دیدها وشنیده گیهیایی که در یادداشت های خود آورده است، برگ و گواه دیگری می شوند درگسترۀ آشنایی با عملکردهای زمامداران چند دهه پیش کشورما ومشخصاً درک خوی وخصال ، سطح وسویۀ محمد هاشم خان.          

از میان انبوه یادداشت های اوچند گزینه را،که به معرفی سیمای هاشم کمک می نماید،میاوریم:

خود کشی انورجان

 انورجان پسرکاکای استاد به گونۀ دروغین به جاسوسی متهم شده بود. گناه! او این بود، که یک تن خارجی را در جادۀ عمومی کمک رسانیده بود که تایر موتر خود را ترمیم می نمود.

 با آنکه پس از تحمل شکنجه وآزاربسیار آزاد شد،اما کابل را ترک گفت ورفت  به تخارستان. درآنجا یک روز شخص بی مسؤولیتی او راجاسوس خطاب کرده است. انورجان تحمل شنیدن برچسب را نیاورده،با نوشتن پرزه خطی، به زنده گی خویش پایان داد. آن خبر درکابل به گوش صدراعظم رسید. صدراعظم می دانست که انورجان خویشاوند خلیلی است. بالای خلیلی عتاب می کند که " تو چرا ماندی پل خمری رفت؟ " ص 167/168

صدراعظم در پوشیدن لباس مداخله می کرد

یکی ازشب ها، استاد با دوست خویش عبدالرزاق خان پسرسردارعزیزالله خان قتیل درهوای آزاد قدم می زد، حکایتی را که  می خوانیم از ذوق صدراعظم درزمینۀ پوشیدن لباس و چند موضوع دیگر حاکی است. خلیلی می گوید :

"  من یک لنگی جلال آبادی، یک شال نازک ابریشمی برسرشانه ام بود ویک دستار به سرم. عبدالرزاق هم همینطور یک لباس داشت و چپلی ها به پای ما بود. این لباس ها گویا لباس مامور دولت نبود. خوش ِ محمد هاشم خان صدراعظم نمی آمد. صدراعظم از زمین های خود از شکر دره بازمی گشت . آمد نزدیک ما که رسید، . .  بر اسپ سوار بود و ده دوازده سوار درکناره ازین میرفتند .چند  بایسکل سوارهم پیستر وهم چند بایسکیل سوار مسلح از دنبال میامد این بایسکل سوار ها چراغها به روی ما انداختند، ما از سرک خود را کنار کردیم وبه آن گندم ها رفتیم؛ اما اینها ما را شناختند. . . فردا پیشنهاد های وزارت تجارت را می بردم برای صدراعظم. وقتی پیش کردم پیشنهاد را از دست من گرفت وبه شدت به روی میزخود گذاشت وکلاه خود را به سرش ماند -  به همان لهجۀ هندوستانی که همیشه گپ می زد- گفت : خلیل الله خان!

 عرض کردم ،بلی صاحب.

 گفت:  اول برو خود را اصلاح کن بعد بیا پیش من.

حیران ماندم .

دوهفته سه هفته ازین قضیه گذشت وبازمرااحضار کرد.تنها به باغ صدارت قدم می زد. گفت : به گناه خود فهمیدی؟

من گفتم صاحب که نفهیمدم

گفت: تو آنشب همراه او آدم کی بود که قدم می زدی ؟ او لباس آدم بود که تو پوشیده بودی ؟

 . . .  پرسید آن آدم دیگر که در پهلویت بود، کی بود؟

گفتم : عبدالرزاق جان پسرپسر سردارعزیز خان( نواسۀ سردار نصر الله خان )

گفت : بلی، بلی، تو همراه خانوادۀ امان الله خان هنوزکارداری ؟! . .  گفت،خب این خیر، این مولوی فض الربی که با تو رفت وآمد دارد، من خبر دارم ..."( ص 169 )

در زمینۀ ذوق وسلیقۀ زمامداران افغانستان به لباس ها، بیشتراز امان الله خان یاد شده است. هنگامی که پوشیدن کلاه و دریشی را یا پتلون را جبری نموده بود. اما صحبت  ازهاشم خان وسلیقۀ او کمتر درمیان آمده است. خوب است که آن لباس های مورد علاقۀ هاشم خان را اززبان خلیلی بشنویم وبازتاب تحمیل سلیقه در زمینۀ پوشیدن لباس را نیز بیشتر بیابیم .

خلیلی چنین تصویری ازذوق هاشم حان وجبر وتحمیل او دارد:

" یک بیماری در حکومت پیدا شد که باید همه چیز بر اساس خودنمایی ونظاهر باشد. یعنی این سفرایی که درکابل هستند،وشبهایی که به دعوت میایند، اینها فقط پیشرفت افغانستان وخدمات حکومت سردار محمد هاشم خان رادر لباس مامورین قیاس کنند!  . . . بر این بنای غلط حکم شد که شرکت خیاطی از بمبئی بیاید. چند تا خیاط های گبر توسط رستم جی که یکی از تاجر های گبر بمبئی بود، از هندوستان خواسته شد وبرای تمام مامورین تا درجۀ مدیر عمومی وسایر کسانی که دعوت می شوند،به دعوت های شب، لباس به قیمت گران، سه لباس فراک وبانژور وسموکنگ ساخته شد و پیراهن ها هم از خارج خواسته شد. وبو ها هم از خارج خواسته شد. بوت ها هم از خارج خو استه شد.  . .

خنده آور چه بود که به همه مامورین موتر میسر نبود.وحتی گادی هم پیدا نمی شد. بعضی این پتلون دریشی خود را درمیان یک خریطه گرفته زیربغل خود میاوردند،تا نزدیک صدارت .چون پیاده میامدند که این ( لباس ها ) مبادا آلوده شود، ودر نزدیک صدارت، به اتاق قابچی صدارت میرفتند،به اتاق( دربان)، وآنجا پتلون خود را می پوشیدند. از آن مضحکتر این بود که این جناب دربان هم از هر ماموری که پتلون خود را درآنجا آلش میکرد، یک افغان پول اجرت می گرفت . ..

تعجب این است که فکرنمی کردند که آن نمایندگان خارجی که درکابل هستند، ویا روزنامه نگار وسیاح که درافغانستان می آیند،اونها حالت ملت افغانستان را به این لباسها قیاس نمی کنند. . .  صد ها نفر را می بینند که پابرهنه در راها میروند. می بینند که زنها ومردها برهنه هستند! اما خیال میکردند که این لباس فراک وسموکنگ .بانژور تمام این معایب را می پوشاند و ملت افغانستان را ملت مترقی وملتت پیشرفته نشان میدهد !(  ص 174 / 175)

 تایید گفتار هاشم خان از روی ناگزیری

 یکی ازمقتضیات حکومت های استبدادی ،مطلقه و توتالیتارو دیکتاتوری های رنگارنگ این است، که هرچه وبه هررنگ وگونه یی که قدرتمند اندیشیده، گفته ونوشته یا فرمان داده است، زیردستان باید به آن بی چون وچرا صحه بگذارند. سرتا کمر به علامت تایید فرود بیاورند؛ ویا دست های خود را در جلسات همه فرازببرند. اینکه در دلهای آنان چه است، می شود گفت که تعدادی مخالفت را حمل می کنند. اما چارچوبی برای ایشان تعیین شده که اگر می خواهند زنده بمانند، بلی هم بگویند. همین که مدتی سپری شده ویا حیات آن نظام به پایان رسیده است، حرف های دل برخی ازآن مردمان بیرون شده است.

 خلیلی نمونه یی از قدرت هاشم خانی را که زیردستان راوادار به تایید هر زشت و درشت او می نمود، میاورد. طی خاطره های ازسفر به ایران درادامۀ کار وساطت جنرال التای ترکی درقضیۀ سرحدی، می گوید،  که وقتی به کابل برگشتیم،رفتیم بحضور سردار محمد هاشم خان تا گزارش هیأت را برای او بدهیم .وقتی دوسیه را باز کرده که  گزارش را بخواند؛هاشم خان می گوید "حاجت به خواند ن نیست. من ازهمه کارهای شما و عبدالرحیم خان( نایب سالار والی هرات و مامای  استاد خلیلی ) خبر دارم. نخوانید همه را خودم من میدانم .خوب شد  عبدالرحیم خان می خواست که آب گل آلودشود وماهی بگیرد، اما خدا نخواست!" 

خلیلی در یادداشت ها، دردآمیزانه می گوید که " زحمت کشیدن،جان کندن، دویدن برای وطن، وطنی که صدراعظم ومسئولش نشسته. بجای اینکه از ما تشکر کند و اظهار خرسندی نماید،به این کلمت سخت ودرشت،بمن جواب داد!

در مقابل قدرت انسان چه کرده می تواند؟! شاید بی اختیار از زبان من برآمد که خداوند سایۀ والاحضرت را کم نکند." ( ص132) 

 پیشامدهای زشتی که هاشم خان گاهی بصورت آشکارا و دراکثر موارد ومواقع  بصورت پنهانی دربرابر نایب سالاروخلیلی دارد،از طرف خلیلی تشخیص شده است. از همین رو بارها از " سختگیری هاشم خان " در برابر شخص خودش و عبدالرحیم خان یاد میکند.

خلیلی از نشست های جمع دوستان ادیب،شاعرو سیاسی، حکایت می کند، که در شب نشینی ها، افزون برصحبت از شعر وشاعری " یک قسمت دیگر شکایت از احوال مملکت و شکایت از سردار محمد هاشم خان واوضاع آن " بود. درینجا سوالی مطرح می ماند که آیا هاشم خان با آن مشغولیت ها وشبکه های سخن چینی ازشکایت های خلیلی مطلع نبود ؟ آیا منتظر فرصت مناسب برای توقیف او ننشسته بود؟

سختگیری بر نایب سالار و خلیلی

       نایب سالار عبدالرحیم خان

 نایب سالارعبدالرحیم خان هنگام پس از فروپاشی نظام امانی، نخست جانب شاه سه روزه عنایت الله خان الزام کرد. پس از استعفأ او طرف  حبیب الله کلکانی راگرفت. فعالیت های موفقانۀ نظامی نشان داد و درهرات والی مقتدربود. وبا تبارز شکست امیر کلکانی وپیروزی های محمد نادرخان،پیام وپیغام وفاداری فرستاد. این هم گفته شده است که در دل هوای استقلال درهرات داشت. به هر حال به تسلیم  نادرشاه بیعت کرد . چندی بعد هاشم خان او را به پایتخت خواست. وزیرفواید عامه( 1933-1938) ومعاون دوم صدراعظم(1938-1940) شد. درواقع ازقدرت وتوان پیشینه برافتاد و زیرنظر حکومت قرارگرفت. حکومت بر او اعتماد واطمینان لازم را نداشت. زیرا او آدم دراک وهوشیاربود وحرکاتی را درگذشته از خود نشان داده بود که نمی توانست طرف اطمینان بیشتر صدراعظم وگونۀ حکومتداری او باشد.

شورش مردم صافی زمینه یی را آماده نمود که سیاست هاشم خان شامل حال او شود. رادیو افغانسنان اطلاعیه یی را به نشر سپرده بود که عبدالرحیم خان در ایجاد وتحریک آن شورش دست دارد. نایب سالار وخواهر زاده اش خلیلی با بیش از سی تن دیگرروانۀ محبس شدند. نایب سالار وخلیلی بارها گفته بودند، که هیچگونه ارتباطی با شورشیان نداشتیم.  محمد ظاهرشاه در دهۀ چهل خورشیدی به مرحوم سید قاسم رشتیا گفته بود که هاشم خان صدراعظم در پی اعدام آنها بود. اما تصمیم صدراعظم را امضأ نکردم .

اما حکومت نه تنها در اعلامیۀ رادیویی ادعای داشتن سندی ازنایب سالار را نموده بود، بلکه بارهای دیگر، که خلیلی در زندان بود، هاشم حان برای او گفته بود که سند داریم. اما آن" سند" مانند بارهای دیگر روی انتشار ندید. مرحوم غبارشورش صافی را ناشی ازستم واستثمار حکومت می داند. 

 طی سالهای اخیرکه ازبرکت دریافت نامه ها، جزوات، متون قلمی، عکسها، فلم های ویدیویی و نوارهای ثبت شدۀ صحبت ها؛ ناشی ازلطف تعدادی ازهموطنان ممنون بوده ام، نامه یی را که درپایان میاورم،نشاندار تأمل به سوی موضوع بالایافتم. نامه نوشتۀ آقای رؤوف ملکیاراست،که به تاریخ دسامبر 2009فرستاده اند.

  "  به ارتباط با دو مقالۀ منتشره درمجلۀ "آیینۀ افغانستان" به قلم جناب داکتر عبدالقیوم خان و جناب داود مومند به یاد ِقصه یی افتادم، که چندین سال قبل شنیده بودم.این قصه با محتویات آن دو مقاله در ارتباط است . بنأً برای روشن شدن بعضی حقایق تاریخی مملکت آن را به رشتۀ تحریر آوردم .

      سالها قبل کاکای مرحوم ما، جناب جنرال عبدالجبار خان ملکیار، ضمن صحبت های خصوصی ویادآوری ازجریانات سیاسی و محبوس شدن ها،از زبان دوست بسیار نزدیک وقدیمی خویش، مرحوم جنرال سید عالمشاه خان شکردره یی، موضوعی را قصه نمود. قابل تذکر می دانم که در وقت صحبت  آن مرحوم برادرم و دوپسر کاکایم هم حاضر بودند.  کاکای مرحومم از زبان مرحوم سید عالمشاه خان چنین گفت :

   زمانی که نفر بسیار معتمد سردار محمد داودخان بودم، یکی از روز ها ازسردار محمد داود خان هدایت یافتم، که تا یک مکتوبی تهیه بدارم که گویا ازطرف نایب سالارعبدالرحیم خان صافی است؛ و عنوانی سران وخانهای قوم صافی منطقۀ خودش سفارش شده است که شورش و اغتشاش قوم صافی را تقویه کنند. سردار این تاکید را هم کرد، که مکتوب باید به خط وقلم یک آدم اطمینانی تهیه شود و خطش در محیط  شناخته شده نباشد.

   جنرال سیدعالمشاه خان با گرفتن این هدایت ، چند روز در فکر ومجادله بوده که چطور چنین مکتوب وموضوع را تهیه کند وبا کی درمیان بگذارد تا جریان  رسوا نشود.

 در نتیجه  بعد از چند روز به پسرخودش سید ظاهر شاه که در آنوقت متعلم  مکتب بود، مطلب را دیکته  می نماید و او می نویسد.  بعد مکتوب را تسلیم  داود خان میکند.

  واین همان مکتوبی است که چند روز بعد تر از جیب یکنفر در ادۀ موتر های نزدیکی محل زندگی نایب سالارعبدالرحیم خان صافی، گویا توسط پولیس مخفی کشف وبعد بحیث " سند" سبب گرفتاری،زجر، شکنجه،و حبس آن شخصیت وطندوست و مدبر وبا همت گردید.

سید عالمشاه خان د ر وقتی که آن موضوع را قصه می نمود، نهایت نادم ومتأثر بود."

آزار وازیتی را که خلیلی در زندان می بیند، قصه های که از حال غمبار زندانیان میاورد با همه گزارش های مرحوم غبار،مرحوم عبدالصبور خان غفوری، وسالهای بعد که سنت شکنجه گری را که جناب محمد آصف آهنگ ودیگران نوشته اند، سازگاری دارد.

فشار طاقتی سوزی که سرانجام خلیلی را به سوی خودکشی ناموفق رهنمون شد،وعتاب صدراعظم وبا زهم سخن ازداشتن " سند" خیانت ! رادرپی داشت؛ آنچه  اززبان هاشم خان در محضر سردارمحمد داوودخان وسردار محمد نعیم خان می شنود،( آنچه از حرص وآز،(ص 171) زراندوزی ها وغصب نمودن زمین ها می بیند، تصمیم خطرناکی را که از طرف سرداربرای مرحوم استاد قاسم افغان(ص 165)  وصد ها مورد دیگر می بیند، درشکل گیری احساس خلیلی در برابرسردار محمد هاشم خان مؤثر بوده است.

ازینرو درپیوندی که میان  آنها است،تمنیات خلیلی و سرداردوجهت متفاوت را می پیمایند:

خلیلی می خواهد زنده گی نماید، وآرام باشد. اما سردار شکاک، ترسو و دارندۀ تصمیم سرکوب است. به خلیلی و مامایش چهره های نامدار، نایب سالار عبدالرحیم خان ، مانند صدهاتن دیگربه دیدۀ افرادی می نگرد که سزاوار زندان ومرگ هستند. این ذهنیت راکارکردهای دوتن اخیر ایجاد نکرده است؛ بلکه سیاستی که محمد نادرشاه ومحمد هاشم خان بیشتر با آن معرفی شده اند، تقاضای چنان زار ها را داشت.سیاست سرکوب نخبه ها وافرادی که همه وقته وهمیشه بلی گوی نبوده اند، ویا از دست آنها کاری اداری ، فرهنگی ویا سیاسی ساخته بود ولی  تحمل نمی شدند.

به نظرنگارنده آنچه ازیادداشتهای استاد خلیلی می تراود،معرف این محوردربرداشتها وکارکردهای سرداراست. محورترس وعلاج آن به وسیلۀ زندان واعدام.   

یادداشت ها برگی اند درگسترۀ استبداد شناسی  ومردم آزاری در کنار سایر برگهای تاریخ ما.

اگرامروزسردارهاشم خان باردیگرو دریادداشت های استاد، نماد مطلقیت ومردم آزاری وعقب ماندگی ترسیم شده است، سزاواراست که این همه یادآوری ها ازاوپندی را به گوش اینده گان وناباوران به آنچه در آن زمانه رفته است،بیاویزد.

استاد خلیلی هنگام شنیدن خبر مرگ سردارهاشم خان، احساس خود را یه گونۀ راستین ابراز کرده است. برای سردارهیچ طلب آمرزش ننموده است. این گونه موقف صادق بودن با خود وبا تاریخ است.

آن چنان زی که چو میری برهی

نه چنان زی که چورفتی برهنـــد.

                                                    ***

                                                                       (3)

                    دکتورعبدالرحمان محمودی

                                                   و

                                                   محمد نسیم اسیر

چند تذکر:

متنی که درپایان مطالعه می شود، گزارشی است ازسخنان شادروان عبدالرحمان محمودی واحساس وبرداشت نویسندۀ آن. نویسندۀ گزارش شادروان غلام عمرشاکر، خود از زندانیان ویاران مخلص محمودی بود. از آنجایی که درمتن قلمی، تنها امضأ نویسنده وجود دارد نه نام او؛ و همچنان مبهم بودن پاره یی از نکات برای  خوانندگان محتمل به نظرمیرسید،خود را محتاج طرح چندسوال و طلب توضیحی ازجانب دوست ارجمند، اقای نسیم اسیردیدم. پاسخ جناب اسیرکه عنوانی نگارندۀ این سطورمطالعه می شود، به روشنی موضوع کمک می نماید. بنابر آن، سپاسگزار ایشان بوده وابراز امتنان بسیاری دارم.

عنوان نبشته ازطرف ویراستار انتخاب شده است و دو پارچه شعرجناب اسیر که طرف علاقه وتبصرۀ شادروان محمودی قرارگرفته،  به گونۀ پیوست در آخر متن آمد.

انگیزش انتشاراین متن افزون براهمیت پاسخگویی به نیازی که به اسناد تاریخی داریم، این هم است که تهیه کنندۀ صحبت غلام عمر شاکر، آن را درمحضرمحمودی بازخوانده و از نظر او گذشتانده است. واین ویژه گی، با آن برداشت ها وارایۀ تصویرهای متفاوت است که پس ازمرگ و یا درغیاب شخصیت ها صورت انتشار می بینند.

 متیقن هستم که دیداربا زنده گی عبدالرحمان محمودی؛ ازمنظرستیزبا عقب مانده گی، داشتن روحیه واحساس مردم دوستی،عدم سازگاری با استبداد وبی عدالتی،وتکیه به اندیشده گی های واقعبینانه،  او را در کمال بزرگواری تصویر میکند. محمودی از معدود چهره هایی چند بُعدی درکشورما است. شنیدن نام او برای نسلی که ازدریچۀ ضرورت تأمین عدالت به او دیده وشاهد کوشش های صادقانــۀ او بودند،چه سردرنقاب خاک کشیده باشند، ویا برف پیری بر سرایشان نشسته است؛ مردم دوست پرتلاش وستمدیده یی بی باک ونستوه بوده است. اما با دریغ که گذشت زمان، تعبیر وتفسیر ازآن مبارزِضد استبداد وطالب عد الت ، دستخوش تفاوت ها و ارزیابی های متفاوت چه بسا سلیقه یی هم شده است. نبود کارتوضیحی لازم ودورازچشم ماندن پاره یی ازمدارک واسنادی که مُعرف شایستۀ او میتواند باشد؛ دیدن بخشی از فراورده ها ی فکری وقلمی او؛ومحروم بودن ازدسترسی به بقیۀ مدارک،تعلق نزدیکان او به شعلۀ جاوید،بخشی ازعلل برداشت های متفاوت شد. حتا جریدۀ ندای خلق که قسمتی ازآرزو های سیاسی جمعیت تحت رهبری او را بازتاب میداد، از طرف تعداد معدودی ازعلاقمندان چند دهۀ پسین نگریسته وخوانده شده است. چه رسد به اینکه به ترجمه ها، یادداشت ها و مقالات متعددی که انتشار نیافته اند،دسترسی بوده باشد.

با این همه گمانی نتوان داشت که  کمبودهای پژوهشی ونارسایی های معرفتی در بارۀ او،هرچه باشند، تأثیری به این جای یافتن نام نیک و آموزندۀ او درتاریخ نمی گذارد. نقش راستین ،بزرگ ، پرابهت واحترام برانگیزی که دکتور محمودی درتاریخ کشورمانصیب شده است، با مطالعۀ مدارک بیشتر ؛بهتر درک تواند شد. مهم این است که اندیشده گیهای او را بیابیم . همانطوری که محتاج شناسایی بقیه شخصیت های صاحب اندیشه وعمل هستیم.

سخن بیشتر را در مقدمۀ « مناظره» یا یکی از نبشته های داکترمحمودی که در زندا ن نوشته است، آورده ام.  نبشتۀ « مناظره» او بعد تربه نشر میرسد. زیرا متنی را که ازوقت انتشار(اوایل دهۀ پنجاه خورشیدی) نزد خویش دارم، صورت تایپ شده است. درحالی که آرزو داشتم، متن قلمی راببینیم.

 متنی که در پایان انتشار میابد، گام کوچکی است درراستای شناختن بیشتر وبهتر او.

 سخن آخر اینکه محفل ویژه یی پیرامون او،به بسا نا خوانده ها ونا گفته ها نیزمحل ابراز تواند داد. ازین رو چشم امید به دایر شدن چنان محفلی نیز در راه است.

              نصیرمهرین

               جون 2011

نامۀ توضیحی جناب نسیم اسیر

به مهرین عزیز

بعدازعرض سلام و محبت، اززحمات خستگی نا پذیرتان در روشن شدن گوشه های تاریک تاریخ وطن، نه تنهامن؛ بلکه همه دوستداران وطن سپاسگزارهستند.موارد مورد نظرتان را ذیلاتوضیح میدهم:

1:غلام عمرشاکرنویسنده ء این متن که خود زمانی نامه نگار روزنامه اصلاح بود ، ازجمله محبوسین وباداکتر صاحب بزرگ درزندان تماس نزدیک داشت ومن ایشانرا بعد ازرهائی چندبار ازنزدیک دیدم ،حتی در منزل شان درعلاءالدین دارالامان. او مرد وطندوست ، علاقمند به اعتلای وطن و تحولات بنیادی سیاسی بود. متاسفانه نظر به سفرهای مکرروظیفوی درآریانا مخصوصا سفرهای طولانی ماموریت درخارج، سلسله تماسها ازهم گسست. متاسفانه فوتوی یادگاری ازایشان هم ندارم .

2: نفررابط من باجناب داکتر صاحب بزرگ، مرحوم عبدالغفورمنجم زاده سردواسازشفاخانه ءمحبس دهمزنگ بود، که درابتدا پیام شفاهی و بعد، این نوشته رابمن رسانده ودرنهایت وسیلـه ء ملاقات این عاجز باداکتر صاحب درشفاخانه محبس شد که مرد خلیق ، نجیب وبسیاروطندوست بود.درشناخت شان همینقدر میدانم که دربابای خودی کابل سکونت داشتند ومیگفتندپدرشان منجم است ویک برادر شان که نامش  فراموش شده، یکی ازمتعلمین مکتب نجات (به تعبیر آنوقت) یا امانی امروزواز فوتبال بازان معروف بود.قسمیکه نوشتم ، درقدم اول ازروی احتیاط بامن شناسائی پیداکرده ، استمزاج کرد که آیا حوصله ء پذیرش نوشته یی از داکتر صاحب را دارم وبعد وسیله ملاقات درشفاخانه شد وهنگام صحبت که دوساعت ادامه یافت ، تنها او باما نشسته بود.

3: انگیزهء علاقمندی داکترصاحب بزرگ انتشار دوشعرمن به عنوانهای «اعلام دیوانگی»و«گلگون کفن»درروزنامهء انیس بود که به مدیریت مرحوم محمد شفیع رهگذرانتشارمیافت. نقل اعلام دیوانگی خدمت شما موجود است وشعرگلگون کفن راهم که چند بیت آن درمتن نوشته نقل شده است به ضمیمه  این نوشته تقدیم می کنم. نشر چنین اشعارنیمه انقلابی درشرایط اختناق آمیزآن زمان جرئت وخود گذری زیاد بکار داشت که مرحوم رهگذر این کار را انجام داده بود .  . .

----------------------------------------------------------------------------

             عبدالرحمان محمودی

                                     و محمد نسیم اسیر

نویسنده   : غلام عمر شاکر

ویراستار :  نصیرمهرین

تایپ از روی متن قلمی  : نصرالله محمودی

زمان      : ثور 1332خورشیدی

محل       :  زندان دهمزنگ کابل

 " نهال هایی را که با خون دل آبیاری کرده بودم اکنون به چشم سر می بینم و به گوش دل میشنوم، که به بار آمده و یکی ازین نهال ها، که ثمرش کام ما را شیرین می سازد، نسیم اسیر است. "

حضرت علامهء بزرگ و پیشوای معظم من، درحالیکه در بستر بیماری افتاده و در آتش تب میسوخت، نسیمی وزید واز ورای آن، نوای شورانگیزاسیری را که بوی آزادیخواهی و نهضت طلبی استشمام میشد، استماع فرمود. این فغان پرشورواین فریاد جانبخش مانند مضرابی، تاروپود وجودش را به اهتزاز آورد و درارکان حواسش ولوله افگند.  بی اختیار از جا برخاست و به رروی بستر تمکین کرد؛ وبه این ریزه خوار خوان فضل و دانشش که بند بند وجودم در بند او بنداست و احساس و مشاعرم بنده این بندهّ حقیقت است ،شرف بخشود که عقد گهرا را به رشته کشم وآنچه از حنجره صاف وصمیمی اش « که چون قلقل مینا نشأ بخش و زدایندۀ خمار بیخودی وتنبلی و کاهلی است » بیرون میشود ودر صفحهۀ  کاغذ بریزم و بآن ا سیر غم ، نوید فرحت وخوشی ببرم و زبان حال بگویم که :

                 گرچه منزل بس خطرناک است ومقصد ناپدید

                 لیک راهی نیست کو را نیست پایان غم مخور

و ملتفت باش که :

                                  در پایان گر بشوق کعبه   خواهی زد قدم  

                                 سرزنش ها گر کند خار مغیلان غم مخور

هنوز درتجسس قلم و کاغد بودم، که بی اراده توسن طبع گستاخ من لجام از دهن گسست ودر عرصۀ جسارت به جولان آمد و مباحثۀ مختصری بدین نحو در بین من و پیشوای بزرگ رخ داد:

 گفتم :

بزرگوارا ! نسیم درهیچ قید وبندی نیست وکوچکترین منفذ ، راه آزادی را بر وی باز میکند ومانند اجسام لطیفه از ورای هزاران موانع میتواند عبور کند ومشام جان نهضت خواهان حقیقی و میهن پرستان صمیمی را تازه سازد. پس چگونه ممکن است این نسیمی که جهان جهان و عالم عالم روایح عطر آگین را از بستان آزادی و آزاده گان و آن بستانی که خارهای

گلبنش  به سان سوزن ادریس جیب ودامان دریدۀ ما را وصله میزند و پارگی های قلب وجگر ما را رفوُ میکند ، اسیر باشد ؟ آنهم اسیر غم ؟!  آنکه نسیم است ودیگر اسیر نباید باشد !  

_ولی:

                          _{رهبر و   سر دسته خیل   جوان                          قائد}  و اعجوبۀ   مهد   آریان   

         پیشوای خلق و صنف     رنجبر          حضرت علامه محبوب بشر

        آن غضنفر خوی وآن هردلعزیز          آنکه با ظلم و ستم دارد ستیز

        آنکه   ملت دین   و   آهینش   بود          مهر  ملت در  شرائینش بود

        نور  چشـــم   ملت      افغـانیان          عبقری  خطۀ   افغا نســــتا ن

مجدداً به خود حرکتی داد و درحالیکه از شدت حرارت ، آتش تب از رخسارهایش زبانه میکشید و قطرات مروارید وار سرشک از فرط شوق از چشمان نافذ وحقیقت بینش مانند دانه های لولو، درحریم غدارش می غلطید و به سیمای ملکوتی اش منظره می بخشید، که خیال میکردم غنچه گلابی است، که بر روی گلبرگهای آتشین شبنم سحری نشسته وعقد پروین از هم گسسته باشد به من خطاب کرد و فرمود که :

  عزیزم ! نور چشمم !  حقیقت همین است که تو میگوهی و نباید نسیم اسیر باشد، ولی ملتفت باش، که این نسیم مورد بحث ما در مو قف عاشق قرار گرفته، نه درموقعیت معشوق و بنابران نسیم عاشق پیشه همیشه باید اسیر زنجیر گیسو و حلقه های دام کاکل بت زیبای آزادی باشد و باید درینجا کلمه اسیر را پابند معنی کنی نه محبوس. زیرا معنی لغات وکلمات تابع مطلب باید باشد. پس با این استدلال، این  نسیم جانبخش پابند آزادی است ، پابند شرافت و ناموس است، پابند یک تمدن و تعالی حقیقی است، نه نمایشی. پابند یک مساوات مطلق است ، او می خواهد که نوع بشر بدون فرق و امتیاز یکسان از مواهب طبعیت استفاده کند ، او قاتل ارتجاع است، اومعتقد است که فقر وغنأ  دوچیز متضاد است. و همین دو نقیض است که به اصطلاح منطقیون به هیچ صورت با هم جمع شدنی نیست و  تا این بساط هموار است محال است، که گلیم بدبختی جمع شود. او اساس کامیابی ها را درمبارزۀ صنفی میداند وتا شعور صنفی بیدار نشود محال است، که شاهد کامیابی را به برکشیم و من ازاین ناله و فغانِ اوچنین استنباط میکنم، که هنوز لگام ارتجاع به دهنش نخورده و هنوزگردن برافراشته اش زیر یوغ خادمان استعمار خم نشده و آینده هم  یقین واثق دارم که :

   دنیا اگر دهند نجنبد زجای خویش      

  او ایده آل مقدسی در سر می پروراند وهیچ قوتی ممکن نیست او را از این جادهء مستقیم منحرف سازد. پس با این عقیده باید او خواهان یک انقلاب فکری باشد زیرا او فریاد میکند که :

     حرفی ، تکلمی ، سخنی ، آه وناله ای          ای طوطی سخنورشکر شکن برآ

و باز بلند تر فغان  میکند و میگوید که :

   شوری ، تجسسی ، طربی ، باز جستی          برآ خدای را خود ای جان من برآ   

و چون می بیند که گوش فریاد شنوِ همه با پنبۀ غفلت مسدود است لهذا بلند تر و بلند تر خطاب می کند که ای جوان افغان !

       تنگ است جامۀ  که ترا هست در بدن            زین تنگنا ی غم هله یک پیر هن برآ

آه که این وزش انتباه آور نسیم چقدر با غریو انقلاب خواه فیلسوف عالیمقام « حضرت بیدل » شبیه است که میفرماید :

                  زندگی در قید و بند رسم و عادت مردن است

                  دست،  دست تست،  بشکن این  طلسم  ننگ  را

حقیقتا ً با دست توانا و خامۀ مقتدر نسیم  این طلسم ننگ در کار شکستن است .

اینجا هیجان علامۀ بزرگ، از حد تصور خارج بود و من  مجبور شدم، که دفعتا ً دامنۀ صحبت را قطع کنم. زیرا هیجان سبب صعود حرارت میگردید و پس از اینکه درجه گرفتیم که تب 39 ونیم به 40 درجه صعود کرده بود.

 خواهش کردم دمی بیاساید. ما نیز سکوت کردیم و این مروارید تابناک را در صدف بستر پنهان نمودیم . از وضع تنفس و بیخودی او چنان معلوم میشد، که این هیجان شدید ، حالش را خیلی به هم زده بود، که من از ین مباحثۀ خود دست ندامت میسودم ودانستم که موقع ناشناسم که علی الرعم توصیه های دوکتورمعالج، سبب تولید هیجان شدم.

درینحال یکی از فدائیان علامه گریه میکرد و دیگری تازه بأستانه گریه قد م نهاده بود؛ و اگر یک لحضۀ دیگر لبان کمرنگ، اما امید بخشش گهرفشان نمی شد من نیز در آغوش گریه پناه میبُردم. علامۀ با چشمان فروزان که شعلۀ عشق میهن و محبت تودۀ بینوا از آن میدرخشید گفت :

چرا گریه میکنید ؟  عزیزانم ! شما وقتی به بالین من گریه کنید، که من در زیر لحاف عطالت وبستر بیدردی « خاکم بدهن » بمیرم ، مرگ با شرافت هزارمرتبه بهتراز زندگانی ننگین است.

اگر چه یقین کامل و ایمان محکم دارم که نخواهم مرد و اعتلای کشور و سعادت ساکنین مظلوم آنرا به چشم سر خواهم دید. زیرا رویداد آینده مانند فلم سینما مسلسل از نظرم رد می شود . معهذا اگر اجل فرار رسیده  باشد مطمئن باشید، که با وجدان آرام وضمیر آسوده چشم ازین دنیا خواهم پوشید زیرا وظیفۀ ایمانی و وجدانی خود را ادا کرده، کوچکترین دغدغه ای ازین ناحیه در خاطر ندارم و به معراج خود رسیده ام؛ و درمنافع خلق، آنقدر مبارزه کرده ام که اینک دارم درین راه جان بدهم به علاوه نهال هائی را که با خون دل آبیاری کرده بودم کنون بچشم سر می بینم و بگوش دل میشنوم که ببار آمده و یکی ازین نهال ها که ثمرش کام ما را شیرین می سازد نسیم اسیر است. لهذا وقت آن است که عمر من به عمر شما جوانان صاحب نامؤس ووجدان پاک افزوده گردد تا آن کشتی شکسته را که من با عدم وسایل و اسباب و افزارلازمه تحت ترمیم گرفته بودم، تکمیل کرده واز قعر این گرداب مخوف سفالت و بدبختی به ساحل امن و عافیت و نیکبختی و سعادت برسانید؛ و چون در ساحل رسیدید ،نغمۀ مجد و علاء و عظمت و وقار بنوازید. آنوقت است که روح من در آسمان ها مسرور و شادان خواهد شد، پس عزیزانم!  درمرگ شرافتمندانه گریستن ، این چیزی است که مرا خوش نمی آید.

این کلمات و جملات مطنطن وعالی بار دیگر مارا به گریه آورد ولی باین فرق که گریۀ اول از روی مأیوسی و دلسوزی؛ و گریۀ دوم از روی شوق و مردانگی بود . نکته نکته آن قدم به قدم ما را به سوی همت و مردنگی و ایثار و فداکاری سوق میداد.

در مدت 43 سال عمرم شاید این نخستین بار بود که گریستم.  ولی این گریۀ من هم مانند آن شاعر شوریده، هم درد داشت وهم لذت. با فرو ریختن آخرین قطره گفتم، طفل عزیزم ! طبقه جوان مرگ تو را بچشم نه بیند ، چشمی که در انتظار مرگ تو است و گوشی که به شنیدن آوازۀ مرگ تو مهیا ست،  الهی تا ابد کور و کر بادا. ما پروانۀ شمع روی تو هستیم  . الهی با فنای  تو ما نیز یکجا فنا شویم .

    بی گل رویتو با دا زندگی برما حرام        بر عدوی تو الهی خون دل بادا بجام

و اینک به صدای بلند میگویم که :

   « چشمی که در رکاب تو شد حلقه کور باد       گربنگرت به سلطنت بحروبر همی »

اکنون وقت آن رسیده که فرمایشات قیمت دار ترا به رشتۀ تحریر کشم وبا لقلم قاصد پیام تو به شاعرجوان باشم و به این صورت آ تش عشق او را دامن بزنم .

زبان سحر آفرین بحرکت آمد و چنین گهر ریز گردید که :

آقای اسیر! نی نی ، ای علمبردار آ زادی !

همه اسیریم ، ولی به یک حیات ننگین و بسیار ننگین تن داده و حتی اسارت و غلامی خود مانرا هم بدبختانه احساس و ادراک نمی نمائیم ! اما خوش بختانه ازین دنیای اسارت و بندگی که اجیران دونی ، خالق آنند ناله ، ناله ، اسیری با چنان سوز و آهنگ بلند میشود ،که به گوش شیدایان آزادی ، سروش بزرگی بوده و به کاخ متزلزل ستمگران لرزه می افگند !

مع الاسف که چشم ها همه کور است و گوشها همه کر، ورنه سروش یزدانی ( اعلام دیوانگی ) به همه صدای قیام مجنونانه داده و به مردمی ، نی نی به مردگانی که با این حیات زشت و ملیون ها بارننگین تراز مرگ تن داده اند، امر بحرکت ( مجنونانه و عاشقانه ) میدهد که به شهادت تاریخ بشری، ضامن حیات سعادت و آزادی است. تا جوان افغان به قیمت احترام اجتماعی قایل نشده و بر این اسارت زشت و ننگین پشت پا نزند و (قفس تنگ ) را  ( گلشن آزادی ) حساب نکرده و از خوف طرد از( قفس بزرگ وبسیار ننگین اسارت ) محبسی که اجیران اجنبی و دزدان اجتماعی آنرا ( دنیای آزادی) مینامند، حاضر به جان نثاری نگشته و ( قفس تنگ ) زندان را چنان افتخار و احترام و آزادی حقیقی و آزادیخواهی نشناسد؛ مردم احترامی به جوان قایل نشده و این خاکدان از ذلت و شرمساری و اسارت نجات نمی یابد !

  باور کنید صدای رزمی و حماسی ( اسیر ) بگوش من سروش و آهنگ ملکوتی و یزدانی است که نغمۀ داؤد ، قهرمان بنی اسرائیل  رافراموش خاطره ساخته و به مردگان روح می بخشد ! آنکه واله و شیدای آزادی است واز حنجره او نوای آسمانی برای ( احضار جوانان به مبارزۀ اجتماعی ) خارج شود « اسیر » نیست، بلکه ( قاید ) و (علم بردار ) آزادی است که اسیران را به سعادت دنیای ( ناموس داری ) و (ننگ ) رهنمون میگردد.

مع الاسف جوانان دراثر خطای منطق و استدلال ازخوف ( قفس تنگ ) زندان « هیجان نشان میداد » که ( کانون افتخار ) و ( مأمن شرف ) و جایگـــه  که ( فدائیان ناموس وننگ ) است ، به یک اسارت بسیار شرم آور تن داده وبه ریزه خواری خوان یغمای دزدان اجتماعی سا خته «بازهیجان » و به خود قیمت اجتماعی قایل نبوده و ( عرق پیشانی خود را پاک کرد ) به ذوق جان بازی و لزت ( شیون ) و ( نعرۀ مجنونانه ) در راه آزادی آشنا نیستند . و طبعأ قیمتی هم ندارند ! « ازشدت هجان و عصبانیت چند لحظه از حال رفت »

اما مع الشکران، ( اسیری )، ( اعلام دیوانگی ) داده و (هل من مبارز ) گویان، بودای (انقلاب ) و آزادی که سر زمین مستان و دیوانگان آزادی و شهامت اجتماعی و غرور ملی است قدم گذاشته؛ و مردم تیره روزی را که دست جنایت کاراستبداد ( شل و شُت و کر و کور و دزد و دغل ) ساخته است ، به قیام ، به حیات ، به حفظ ناموس و شرافت دعوت میدهد .

خوب تشخیص داده اید، که ( تار بدن و نبض اجتماع ) برای ( صدا )حاضر بوده و مردم برای قیام ( مهیا ) اند. اما یک شاهد ... خوش آهنگ لازم است، که مانند شما ( اعلام دیوانگی داده و باکمال شهامت و بزرگواری بگوش ستمگران و دزدان اجتماعی برسان، که اسیر غم دست از ناله ) نخواهد گرفت و لو او را با ( قفس تنگ ) زندان تهدید نمایند ).

  آقای اسیر! من شیفته و والۀ دیدارت بوده و ما نند صد ها (اسیر) دیگری چشم به راه و گوش به آوازند که دیده به دیدار اشعار آبدارت روشن سازند. و اگر دردنیای اسارت ( ولو مرد آزادمنش را هیچ قدری در کائنات نمیتواند اسیر و بنده گرداند ) مصدر کاری نبیند ، اقلأ آتش عشق و نایرۀ انتقامی خویش را با نعره ( رندانۀ حافظ ناموسی ) فروزان نگهداشته و بر خود نیروی معنوی بدهند !

  آقای اسیر بنال و مردانه بنال؛ و یقین نما  که ( اعلان دیوا نگی ات* )، بم اتم معنوی بسیار نیرومندی است، که کاخ زشت استبداد را از بنیاد برانداخته و ترا ( به حق ) علم بردار آزادی و آزادیخواهان میگرداند .

  پیر کامل و روشن ضمیرمن ،که به اینجا رسید، بی اختیاربه بالین افتاد؛و به نفس زدن شروع کرد. چون نبض او را گرفتم دیدم حرکت آن به نود دقیقه رسیده بود . به دست و پایش دیده ما لیدم. تااینکه آهسته آهسته حرکتی کرد و چشم گشود و گفت دیگر یارای حرف زدن نیست، نامه را با سلام و احترام ختم کن.

در اخیر با تأسف علاوه کرد که :

کاش یکی از ورید های مرا ازبسیاری پیچکاری سوراخ سوراخ است، باز میکردی واین

نامه را به رنگ خونم رقم میکردی. گفتم :

    کجا یارای آن دارن که در خونت زنم خامه        ویا ترقیم بنمایم بخون پاک این نامه ؟

گفت درینصورت بده که نامه را امضأ کنم. وثیقۀ شرف وناموسداری را به علامه تقدیم کردم.

این است امضأ مبارکش:

گلگون کفن

ازخاطرات گذشته

ای گـل تــو هــم به دائــرهء ایــن چمن برآ      دسـت خـودی ، زدامـن ایـن پیــرهـن بــرآ

ای ازرخ تــوســـرو وگـل ولالـه مـنـفـعــل      بلبل صفت بـه بـاغ بـه چــنـدیـن دهـن بـرآ

ای رنگ وبوی دشت ودمن ، بازلاله سان      پــرداغ هــا بــه سـینه و پـرخـون کفن برآ

تاکی به رنگ و بوی خودی عشق بـاختن      ای مشک نــوشکـفـتـه تـوهـم از ختن بـــرآ

حرفی ، تکلمی ، سخنـی ، آه و نــالـه یـی      ای طــوطــی سـخـنــور شـکــرشکـن بـــرآ

شـوری ، تجسسی ، طـربی ، بــازجستنی      بـرآ خـدای را ، زخــود ای جـان مــن بــرآ

عمرگذشته عبرت مــا و تــو نیست چیست      چون غنچه پاره کن یخن ، ازخویشتن بـرآ

تنگ است جامه یی که تــراهست دربــدن      زیـن تـنـگنای غـــم ، هله یک پـیـرهن برآ

باری«اسیر»، یکقدم ازدامگاه خویش

دستی به ما بده و به هـمـراه من بــرآ

م.نسیم«اسیر»

8حوت1331ش

                                                           کابل عزیز 

اعلام دیوانگی

دیوانهء شهریم ،  به ما سـنگ بیارید 

 یاران !همگی را به سرِجنگ بیارید

تار بد ن  ما به  صدا خوب مهیا ست  

 یک شاهد گلچهرخوش آهنگ بیارید

درمستی تمیزبد ونیک ازچه توان کرد

 مستیم ، اگــربـاده  نشد، بنگ  بیارید

رندیم  و لیکن  همه  را حافظ  ناموس

ازخودچو برآ یید ، به ما ننگ بیا رید

تنهائی ام  افسرد ، به  تسکین  دل  من 

دزد و دغل و کورو کل و لنگ بیارید

این  چهرهء  افسرده  دگر رنگ ندارد

ازخون  دلش  بهر  خدا رنگ بیارید

صوفی  به  درِ  میکده گر سر نگذارد

زان کوچه اش افگنده سرومنگ بیارید

دل  تنگم  و کس  درد  مرا هیچ  نداند 

هم صحبتی ازغنچهء  دل تنگ بیارید

ازنالــه «اسیر» غـــم ما دست نگیرد

گر از چمنش در قفــس ِ تنگ بیارید

         م . نسیم« اسیر»

               کابل

 حمل 1332خورشیدی