|
نوروز و آیین نوروزی |
|
اقتباس وترتیب *از میرعبدالحلیم واعظی درمناطق مختلف جهان کشورهای اند، که با هم خصوصیات مشترک دارند. اما درنتیجۀ رویداد ها و تحولات و تکامل تاریخی وبنابرلزوم دیدعامل سیاسی و سیاست های اقتصادی، در زمانه های محتلف در میان شان مرزها ایجاد شده است. بعضی ازین مناطق درگذشته ها نام ویا نام های هم داشته اند. نام آریانای کهن گرچه از طرف دانشمندان،مدتها است زیر بحث است، اما یک حوزه یی را نمایان میکند، که باشندگان آن خصوصیات مشترک داشتند. کشور های مرزبندی شده با باور ها وپیشنه تاریخی دارای یک سلسله مشترکات اخلاقی ،زبانی،مذهبی وفرهنگی بوده اند. یکی ازین ارزشهارا میتوان در نوروز وتجلیل از آن دید که کشورهای منطقه یی که افغانستان به آن تعلق دارد، فرموشش نکرده اند. تجلیل وگرامیداشت آن را درتاریخ کشورهای مانند افغانستان ،ایران و تاجیکستان وحالا چند کشور دیگر به وضاحت مشاهده میتوان کرد .
شکوه وارزش آیین پسندیدۀ نوروز،سبب شد تا در سال 2010 میلادی سازمان ملل متـــــــحد با تصویب قطعنامه یی،آن را جهـــانی اعلام کند . از آن رو بود که موسسه یونسکو نوروز را در فهرست فرهنگ معنوی بشر ثیت نمود .
دولت کانادا به تاریخ 30 مارچ 2009، اولین بهارهرسال را بنام نوروز در تقویم کشورش نامگذاری کرد . با وجودی که مردم رنجدیده ولی دوستدار وقدر شناس چنان ارزشها در افغانستان، از سال 1357 تا اکنون اوضاع خیــــلی دشواروغمباری داشته اند ولی نوروز را با خوشی گرامی میدارند. حتی هنگامی که مانند،دوره حکومت طلبـــان، تجلیل ازآن ممنوع شـــــد تجلیل آن از سینۀ مردم دور نشد.خوشبختانه این آیین پسندیده در مهین عزیزما، جایگاه خود را دوباره یافت .از دیدگاه اسلام و مذهبی حنفی و جعفری که مردمان کشور ما پیرو آن می باشند من تا به حال کدام مانعی را که از نظر اسلام ومذهب در تجلیل از سال نو ونوروزدر مغایرت باشد نخوانده ام. نمیدانم طلبان روی چه انگیزه یی تجلیل از جشن دهقان و سال نو را خلاف اسلام و مذهب میدانستند ؟ آیا منظور شان غیر ازین بود که میخ استند همه ارزشها ومیراث های فرهنگی – تاریخی کشور ما را از میان بردارند؟
نوروز نخستین روز است، از فروردین ماه از این جهت آنرا «روز نو» یاد کرده اندو این روز را بنـــــام «نوروز» جشن میگیرند . جشن نوروز از لحظه اعتدال بهاری آغاز میشود. دردانش ستاره شناسی اعتدال ربیعی در کره ای شمالی زمین به لحظۀ گفته میشود که خورشید از صفحه استوای زمین میگذرد و به سوی شمال آسمان میرود. این لحظه لحظه یی اول برج حمل نامیده میشودودر تـــــقویم هجری خورشیدی با نخستن روز (هرمز روز یا اورمزد روز ) از مـــــــاه فروردین برابر است. نوروز را «نوروز جمشیدی» نیز گویند بخاطریکه جمشید را بنیانگذار نوروز مـــــــیدانند و آنگاهیست کـــــه در «بلخ بامی» بر اورنگ شاهی نشست آنروز که خورشید فروردین بر تخت زرینش تابید، نوروز نام کرد . تاریخ دقیق نوروز معلوم نیست البیرونی در آثارالباقیه آنرا پیش از پادشاهی جمشید ذکر کرده است. بر بنیاد نبشته هازرتشتان،بابلیان و کیومرث از نوروز تجلیل میکردند .
نوروز درتقویم میلادی با 21 یا 22 مارچ مطابقت دارد کشور های که از تقویم میلادی استفاده میکنند نوروز را به عنوان آغاز فصل بهار جشن میگیرند. اما آن را آغاز سال محسوب نمیکنند. کشور های که از تقویم میلادی استفاده میکنند نوروز را به عنوان آغاز فصل بهار جشن میگیرند اما آغاز سال محسوب نمیکنند . نوروز درمصر، کرد های ترکیه، کرد های عراق،هند،کشورهای آسیای مرکزی و میانه نیز بر گزار میشود
آیین نوروزی :
با گذشت زمان و تحولات در منطقه و جهان آیین نوروزی توأم با یک سلسله تغییرات بما رسیده است میخواهم از تعدادی از آنها طور فشرده یادآوری کنم .
نوروز در ولایت بلخ : مراســــــــم برافراشتن جهنده (عَــلــَم) شاه ولایت مآب حضرت علی کرم اله وجهه در شهر مزار شریف در نوروز و اول بهار که با شور واحساسات مردم توآم است با ترتیبات و تزیینات طور رسمی برگزار میشود و بعد از چهل روزچشن وشادمانی مراسم پایین آوردن چهنده با توجه و احترام انجام میشود. هم زمان با بر افراشتن علم خلیفه چهارم در دیگر شهرها ،اماکن مقدس و مندویها نیز علم را می افرازند .حاجتمندان با تواضع طلب مراد میکنند.هر کس آرزوی شرکت در مراسم جهنده با لا را دز مزار شریف دارد. از آنـجمله صوفی عشقری :
سر هر سال گردد جهنده بالا بود روزنو و نوروز دنیا نمایم عرض خود را با تولا مرا انجا همین باشد تمنا خدا خواهد رسم در روضۀ شاه شوم استاده در پیش نظرگاه
جشن دهقان : نوروز که آغاز بهار و فصل کشت ، کار و پیام آور زندگی برای حرکت وتلاش بیشتر به سبب بقای حیــات است . یکی از شیوه هایی مطلوب در نوروز برگزاری رسمی جشن دهقان در کابل است .که در دامنه تپه های خیر خانهوتپه های نور محمد شاه مینه با اشتراک مردم ودهاقین ولسوالی های مربوط به ولایت کابل برگزارمیشد. دهقانان از مقابل اراکین دولت رژه میرفتند ،ماشین آلات زراعتی ،مواشی ،پرندگان خانگی، محصولات کشاورزی و اتن ملی شامل برنامه بود و به معرض دید تماشاگران قرار می گرفت وبرای بهترین ها جوایز نیز اعطا می گردید.
یادی از رفته گان : درنوروز مردم به اماکن مقدس و قبور خانواده میروند و برای رفتگان طلب مغفرت می کنند. عده یی هم درین روز به پیر بلند درباغ بالا،ویا شاه شهید وباغ زنانه میروند. خانه تکانی (تمیزکردن منزل) : روش مطلوب دیگر در نوروز پاک کاری وصفایی کوچه ها و جاده هاست ،خانواده ها خانه تکانی و به ویژه دیکدان آشپزخانه و خود آشپز خانه را رنگ میکنند تا برکت شامل حال شان شود . پوشیدن لباس نو: پوشیدن لباس نو و پاک ،گذشته از اینکه بــــــــــــرای انسان آرامش و احساس خوب میدهد فیض و برکت بدنبال دارد . درسال نو مردم از تکه یا پارچه های که دارای رنگ روشن اند لباش میدوزند به چشم سرمه و به دست و پا حنــــا میمانند. بیضۀ الوان نوروز: تخم را نشانه آغاز آفرینش و تکوین حیات می دانند .رنگ کردن تخم در نوروز از جمله آداب و رسوم نوروزیست جوانان تخم جوشانده را در مرکز و ولایات بخاطر بردن وباختن بکار می برند . عقیده براینست که تخم رنـــــــــگ امیزی شده از مشرق زمین به اورپا رفته است .عید پاک یا عید قیام مسیح بنام ostern که در مـــاه اپریل در آلمان برگزار میشود .تخم جوشانده رنگ آمیزی شده بر علاوه مصرف خوراکی از تخم مصنوعی به حیـــث ابزار تزیین کار می گیرند . شاعری از آن مضمون زیبای آفریده است :
عید است و بدست آن نگار سر مست بینید اگر بیضۀ رنگینی هست آن بیضۀ رنگین دل خونین منست طفل است و پی شکستن اورده بدست
هدیه نوروزی: هدیه دادن از رسوم معمول در نوروز و سال نو است ،تا امروز ادامه دارد هدیه بردن و دادن فقط به مردم عام و خوشاوندان خلاصه نمیشود بلکه شامل حال کودکان ودر بار شاهان همچنان میشود .هدیه نوروزی در برگیرنده یی زر ،سیم ،لباس وخوراک میشد . خاآقانی درین شعر از هدیه نوروزی سلاطین یاد میکند :
مرغ دل من گرفته پرواز از دانه و آب آن نکو ساز آن مرغ برم بوقت فرمان نوروزی بارگاه ســــطان
یا این ابیات که برای بدست آوردن هدیه بزبان کودکان جاری بود:
نوروز نو بازآمده ،بلبل به آواز آمده، دینا به پرواز آمده ،بابا بده نوروزی ام
هدیه نوروزی نو عروسان و نامزدان نسبت به دیگران متفاوت است ، به سبب اینکه هدیه را که شامل چند قلم جنس میشود آنرا در خوانچه که با فیته زری وگل تزیین شده همرای یک دسته ساز به خانه عزوس نو و یــــــــا نامزد میفرستند .لباس ،شرینی باب، ماهی ،جلبی و هفت میوه جزء مهم خوانچه میباشد . هفت سین یا شین : کلمه هفت یا عدد هفت از قدیم مورد توجه و احترام کشورها بوده است و به آن جنبه تقد س قایـــــــــل بوده اند . سورۀ فاتحه دارای هفت آبه است و یا داستان هفت گاو لاغر وهفت گاو فربه در تعبیر خواب حضرت یوسف . در ابیات : هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم یکی از بخش مهم آیین نوروزیست که تا حال مروج است از چه زمانی رواج داشته معلوم نیست ؟ روایات مختلف در مورد هفت سین موجود است مانند هفت چین ،هفت سینی یا پطنوس که معرب آن صینی است که در آن شکر،شرینی،میوه وچیز های دیگر را می چیندند و در خوان نوروزی از ان استفاده می کردند. تصور میشود که یای نسبتی از سینی حذف شده وبصورت هفت سین در آمده است .مسلمانان کشور هند نوروزوآغاز سال نو را با سلام هفتگانه قرانی گرامی میدارند و مردمان آسیای میانه هفت آیۀ کلام الله را که با حرف آغاز میشود نوروزوسال نو را چشن میگیرند . درسمر قند وبخارا ازبکستان که اکثرت به زبان فارسی تاجیکی صحبت میکنند سلام هفتگانه را بر روی کاغذ مینویسند و در کاسه هفم میوه که بنام غولنگ آب یاد میشود می زنند و سپس میوه تر کرده را می خورند. درافغانستان هفت میوه خشک را بجای هفت سین می گیرند و انرا سه روز قبل با آب گــــــرم و کمی هیل و گلاب تر میکنند .هم خود از آن و هم مهمانان میخورند. در سال نو از هفت میوه طور استفاده میکنند .هفت میوه عبارت اند از : زردالو یا قیسی خشک شده ، شکر پاره ،منقی (نوع کشمش درشت سیاه که دانه آنرا کشیده شده است ) سنخد ،پستــه ،بادام ،کشمش و چار مغز. سفرۀ هفت سین که بیشتر در ایران مروج است شامل سکه ،سرکه، سیر ،سیب، سنجد،سبزه و سمنک (سمنو) میباشد. ماهی که نماد یست برای حرکت .زنده بودن ،آیینه که نشانه برای رفع کدورت ، راستگویی و یکرنگی شمع که نماد برای روشنایی و گشایش مشکلات در زندگی و آب علامتی پاکی و آبادانی است در سفره گنجانیده شده است . سفره هفت شین عبارت اند :شیر ،شهد،شکر،شراب ،شمع ،شیرینی شمشاد . سمنک : یکی از آداب و آیین نوروزی تهیه وپحتن سمنک در سال نو ونوروز میباشد . انداختن یا پختن سبب خیر و برکت در خانواده ها میشود به حیث نذر مراد ده و گشایش مشکلات نزد مردم پذیرفته شده است .تهیه سمنک مشتمل بریک سلسله دستورات و قواعد مختص بخود میباشد . باورمندان در آغاز و پایان تهیه سمنک دعا میخوانند و طلب که: سمنک در جوش ما کفچه زنیم دیگران در خواب و ما دفچه زنیم سمنک نذر بــــــــــهار اســـت میلۀ شـــب زنــــــــــده دار اسـت این خوشی سال یک بار است ســـال دیگـــــــــــــر یا نصیــــب ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ غذای نوروزی : شب نوروز و سال نو خانواده ها سبزی چلو با گوشت ویا گوشت مرغ سفید استقبال میکنند. و روز نوروز درخانواده ها بر غذا هایی متنوع از جلبی و ماهی که نشانه زنده بودن و تزکیه نفس استفاده می کنند . دید وبازدید از خانواده ها : دید و باز دید نه تنها بمنظور تبریکی و آرزوی خوشبختی در سال نــــــــــــو است بلکه ایجاد یک فضای بهتر ورهایی از کدورت هایی گذشته است . ورزش در نوروز وسال نو : ورزش های مروج در کشور با مسابقات دوستانه از سرگرمی های ســــالم در سال نو به حساب میآید در شمال مسابقات بزکشی نسبت به ورزش های دیگر جلب توجه می کند . نوروز در قبایل پشتون نشین : با آنکه نوروز وگرامیداشت از سال نو در مناطق عشایر کم و بیش متفاوت است به بیشتر آداب نوروزی توجه دارند وآنرا برگزار می کنند .پشتون ها هر زمان مقدم مهمان را به ویژه درسال نو ونوروز گرامی میدارند. نواختن دهل وسرنا با اجرای اتن ملی جزء عنعنات در قبایل محسوب میشود .شعرای گرانقدر زبـــــان پشتو در وصف بهارونو روز اشعار زیبای دارند که دو نمونه از آنها را اینجا میاورم : گل په سر پیاله په لاس نگار راغی مبارک می پرستانو بهار راغی که شامار زلفی شانه کا په نوروز کل عالم به دیوانه که په نوروز از آنجا که آیین نوروز ی از نسلی به نسل بعد انتقال یافته با گذشت زمــان و انکشاف علم و تکنالوژی دست خوش یک سلسله تحولات گردیده ، از سوی دیگر ازیاد جمعیت در شهر ها ،پراگندگی خانواده ها ،زندگی دربلند منزل ها و محدودیت های کاری میتواند انگیزه شود برای کم رنگ شد ن نوروز . ------------------------------------ *- بیشترین قسمت های این نوشته را ازکتاب نوروز خوش آیین نوشتۀشادروان دکترعبدالاحمدجاوید و از ویکی پیدیا دانشنامۀ آزاد اقتباس نموده ام. ( ع. و)
|
