|
چنــــد سخن پیرامون شب یلدا |
|
قـــنـــــدیل ضروری به شـب قدر به مسجد مسجد شده چون روز و دلت چون شب یلدا
ناصر خسرو یلدا واژهیی سریانی است به معنای میلاد
چون شب
یلدا را با میلاد مسیح تطبیق میکردهاند از این روبدین
نام نامیده میشود که 25
دسامبر است. طبق تحقیق محققان در اصل جشن تولد میترا(مهر)
بوده و مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی قرار دادند. یلدا شب اول زمستان و شب آخر پاییز یا خزان است
که درازترین شبهای سال است و آن شب یا نزدیک به آن شب آفتاب به برج جدی
تحول میکند. رابطه شب یلدا با مسیح در اشعار فارسی دیده
میشود
از آن جمله. به صاحب دولتی پـــــیوند اگر نامی همی جویی که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا
*
سنایی سخنم بلند نام از سخن تو گشت و شاید که دراز نامــی از نام مسیح یافت یلدا
*
تو جان لطیفی و جهان جسم کثیف است تــــــــو شمع فروزانی و گیتی شب یلدا
* برا ای صبح مشتاقان اگرهنگام روز آمد که بگرفت این شب یلدا ملال ازماه وپروینم
* نــظر به روی تو هر بامداد نوروزیست شب فراق تو هر گه که هست یلداییست
سعدی در تقویمهای امروزی و گاه
شمارههای(جنتری) این
واژه را به درازترین و تاریکترین شب معنی کردهاند و آن شب بنابر
اینکه آن سال کبیسه
باشد یا نباشد یکم دیماه یا اول جدی است که 20 یا 21 یا 22 دسامبر جنتری
یا تقویمهای
اروپایی میشود. درباره اینکه این واژه برای زایش عیسی مسیح بکار
میرود در واژه نامهها و فرهنگ های آریایی وغیرآریایی تفصیلات
بسیار نوشتهاند.
خلاصه آنچه در این باره یعنی درباره تاریخ زایش عیسی مسیح
نوشتهاند چنین است. 1_ زایش عیسی مسیح 2_ مناسبت و پیوند این شب با آغاز فصل زمستانی
(یکم دیماه یا برج جدی) برای راه یابی به کاربرد اصطلاح یلدا و پیوند آن
با عیسی مسیح و تولد او باید به خود واژه یلدا توجه داشت که
واژهیی است سریانی.
پس این معنای دوم یعنی زایش مسیح در 22، 21، 20 دسامبر یا آغاز زمستان
میتوان دو
امکان در نظر گرفت. 1_ اینکه براستی عیسی مسیح در یکی ازاین روزها
یا شبها به دنیا آمده است 2_ اینکه با یک محاسباتی یا به دلایلی دینی،
اعتقادی تاریخ زایش میلاد مسیح را به این روز انداختهاند درباره
امکان نخست باید
به تاریخ کلیسا مراجعه کرد و آن هم کلیساهای سریانی یا
کلیساهای که زبان کلیسایی
آنه بوده. چنانکه پیش از این اشاره شد این واژه سریانی_
آرامی است و زبان آرامی زبان مادری عیسی مسیح بود و به آن زبان گفتگو
میکرد. پس از
درگذشت عیسی مسیح چهار تن از حواریون او(متی، لوقا، یوحنا و مارکوس)
سرگذشت و
سخنان او را به زبان ادبی آن زمان یعنی یونانی برگرداندند. برای امکان دوم باید به مسائل جامعه شناسی دینی
مراجعه کرد و در این جاست که در کتابهای تاریخ دین و فرهنگ بر
میخوریم به
اختلافاتی که در تاریخ کلیسا درباره زمان زایش مسیح پدید آمده است امروز در جهان مسیحیت زایش مسیح دارای سه روایت
و به سه روایت بر میخوریم: 1_ یکم جنوری 2_ ششم جنوری 3_24 دسامبر درباره یکم جنوری و تجدید سال مسیحیان همگی مؤرخان
همداستانند که یکی ازپایههای جهان مسیحیت بنام Silvester سیلوستر
که د سال 335 میلادی در
گذشته بود(وفات) 31 دسامبر به پایان سال به شمار آورد. روایت دوم یعنی ششم جنوری تاریخی است که
کلیساهای
ارتودکس روسیه و یونان و نقاط دیگر تولد مسیح را همان ششم جنوری جشن
میگیرند.
مناسبت اطلاق نام یلدا بر شب یلدا به مناسبت تولد مسیح در همین تاریخ است
که
چنانکه پیش از این گفته شد این به مناسبت تولد مسیح است. درباره امکان سوم یعنی 24 دسامبر در فرهنگهائی
اروپائی از جمله(Meyers Grosses Taschenlexon) سال
1992 زیر واژه(Weihnachten) چنین
میآید: در سال 354
میلادی تاریخ 25 دسامبر را جشن زاد روز مسیح گرفتند، تاریخی که پیش از آن
به
مناسبت زایش مهر(خورشید) خورشید مهر شکست ناپذیر را جشن
میگرفتدند و این تغییر
تاریخ زایش مسیح به علت توجهی بوده که پیروان دین مهری(یا میترا) به این
آیین
داشتهاند. اکنون پژوهشهای بعدی نشان میدهد که در 272
سال
پیش از مسیح در آریا زمین دین نوینی(بجز دین مهر یا میثره اوستانی یا
میترا در هند
باستان) دین آور دیگری میآید که در واقع تازه و نو کننده آیین
زرتشت باستانی بوده
و همین دین است که از راه دریانوردان و کشتیرانان آریائی و
سربازان رومی از راه
آسیای کهین(ترکیه کنونی و سوریه) به اروپا نخست به یونان و سپس به روم
میرسد و
آثار آن دین را امروز در اروپا_ از هه بیشتر در اروپای غربی یعنی آلمان و
انگلیس و
فرانسه به صورت یونان درآمده آن را میبینیم. در آلمان در شهر Osterburken در
سربازخانه و دژ رومیان
و همچنین در Ladenburg و
بسیاری جاهای دیگر .
تولد
مسیح یا مهر از اواخرنخستین سدههای میلادی
کشمکشهای پی در
پی و پر دامنهیی بر سر میثره و مسیح، بارها امپراطوری
روم را به پرتگاه و نابودی
کشاند. تحولی که برای همیشه به زندگی آیین میثره پایان داد. در طول سالهای مسیحیت در راه رخنه به امپراطوری
روم بود. به سبب ایمان بسیار جا افتاده امپراتوران به آیین مهری مسیحیان
همواره
زیر فشار شدید بلند پایگان دولتی و مردم عامی قرار داشتند. سرانجام کار به
جایی
رسید که مسیحیها اعدام میشدند. آیین مهری یا میتراییسم Mithraism آیین
آریایی بوده و آثار بسیار
پهناوری از مهرکدهها در سراسر اروپا پراکنده دنباله
آیین مهرپرستی باستان است و
در سدههای پیش از میلاد یعنی 300 سال پیش از مسیح تا 300 سال پس
از میلاد در
اروپا رایج بوده است و اما چرا در مورد پرستش قرار میگیرد آیا
این آیین دنباله
همان مهر پرستی است که پیش از ظهور زرتشت در آریا زمین به صورت Mithra و در
هند به صورت Mithra رواج
داشته یا اینکه آیینی
است که پیامبری آریائی به نام مهر در سده سوم پیش از میلاد ظهور کرد و
زنده کننده
کیش زرتشت باستان بوده است. آنچه در این باره میتوان گفت و میتواند
دلیلی
باشد بر اینکه پیامبری جز میثره اوستائی در سدههای نخستین پیش
از میلاد میزیسته
همین تاریخ دقیق 24 دسامبر است چون برای هیچیک از ایزدان باستانی تاریخ
زایش و
زندگانی دقیق وجود نداشته و ندارد ناگفته نماند مراسمی که هم اکنون در آغاز فصل زمستان(یکم دیماه)
یا اول جدی که
امروز در بیشتر کشورها و سرزمینهای آریائی برگزار
میشود از فراهم کردن میوههای
زمستانی و بسیاری شیرینیها و خوردنیهای دیگر همه
نشانی است از روزگارهای گذشته
بس دور که زندگانی و گذران آن وابسته به فراوردههای طبیعی بود،
دهقانان کشاورزان
در آن جامعه بر خلاف امروز از ارزش و احترام والائی برخوردار بودند. چون
زندگی
جامعه، بستگی به کوشش و دست رنج آنان بود. این یکی از دلائل بزرگداشت آغاز
فصل
زمستان بود. دلیل دیگر آغاز بلند شدن روزها و کوتاه شدن
شبها
یعنی آغاز دراز شدن زمان درخشش روشنائی و کوتاه شدن تاریکی. در سده سوم میلادی، به سبب خویشاوندی امپراتور
روم با فرمانبردار سوریه باز بر نفوز مهر افزوده شد چنین پیداست که در
نتیجه
مهاجرت مهر پرستان امپراتور آریائیان به بخشهای باختری افزایش
چشمگیر داشت. پس از پیروزی کنستانتین امپراتور روم(306 تا
337) در سال 312 از قدرت میترائیسم کاسته شد ولی دوباره هنگام امپراتوری
یولیانوس
_ Julianus در سال
361 پرستش مهر
رواج پیدا میکند کلیسا به اپراتور روم لقب apostata یعنی
مرتد میدهد. یولینوس در سال 363 کشته میشود. با
سرانجام در 27 فبروری 392 میلادی همه معبدهای مهری حتی در
خانههای شخصی ممنوع
اعتام شد و به جنگ و ستیز دو فرهنگ مذهبی برای همیشه پایان داد. از میان رفتن مهر پرستی بدون تاثیر در آیین
مسیحیت نماند. آیین قربانی، باور به روز رستاخیز، غسل تعمید،
زنگ ناقوس کلیسا، شراب(هوما) آب
و نان در
مراسم دینی، رخصتی یا تعطیلی روز یکشنبه و بسیاری از پدیدههای
مهری از سوی مبلغان
مسیحی، برای پدید آوردن محبوبیت آیین نوین، پذیرفته و به آیین مسیحیت در
آمد. از
تمام آنچه نوشته شد میتوان چنین نتیجه گرفت: 1_ یلدا واژهیی آرامی سریانی است و به
معنای
میلاد عربی است و به زایش است. و در این زبان که زبان مادری عیسی مسیح
است.(Yaldödmöre) یعنی
زایش سرور 2_ در ادب فارسی و کتابهای شعر ی این واژه
را
به معنای درازترین و سیاهترین شب آغاز زمستان و پایان
شبهای داراز و تاریک. آنچه
پیوند نامگذاری این روز و شب را با ادب فارسی استوار و همچنین زایش مسیح
یا مهر را
استوار میسازد، همان سنت دیرینه شاعران پارسی زبان و اعتقاد
آنان به مسیحیت یا
آیین مهری است(مانند خاقانی و نظامی که از سوی مادرمهری بودند). 3_ در روزگار ما از زمان باستان این جشن پس از
جشن نوروز بزرگترین جشن در سرزمین ایران و سرزمینهای خاوری یعنی
روسیه افغانستان
و تاجیکستان میباشد.
|
