ادیب و دانشمند فرزانه محترم داکتر محمد حسین یمین، استاد ادبیات دانشگاه کابل ، مقالۀ پژوهشی جالبی در زمینه سبک و روش شعری شاد روان محمد ابراهیم صفا به رشتۀ تحریر در آورده و درمحفل تجلیل از صدمین سالگرد محمد ابراهیم صفا به خوانش گرفته است. پسانتر درکتابی که تحت عنوان « دومین بیست مقالۀ یمین » درکابل زیور چاپ یافته د ر پهلوی سایر مقالات عالمانۀ ایشان به نتشر رسیده است . چون مقالۀ شان روشنی بیشتر در قسمت شادروان صفا می اندازد،آنرا به سایت وزین خوشه فر ستادم. تا درصورتیکه مطابق به پالیسی نشراتی خوشه بیابند انتشار خواهد یافت .

م.ح. اختر

هرگاه به پیدایی وجریان شعر نو در ادبیات معاصر فارسی دری در دهۀ 4 و 5 سدۀ حاضر بنگریم ، در بسا آثاری که در پیرامون زایش شعر نو و درنمایش رگه های نوگرایی در شعر فارسی دری درافغانستان سخن رفته است ، به چند تا شاعر پیشگام آنهم کمتر از شمار انگشتان یک دست دراین عرصه اشاره شده واز تعدادی دیگر تنها به نام یاد گردیده است که از ردیف اخیر یکی هم محمد ابراهیم صفا ( 1281ــ 1359 خورشیدی) است.

پژوهشگران در روند ایجاد شعر نو چند عامل اساسی ومهم را ذکر کرده اند ، ازجمله رهایی از یک نواختی شیوۀ بیان درمرورسده های متعدد واجتناب از سنتگرایی از نظر ساختار و قیود شکلی از یک طرف و روی آوردن به نو آوری در محتوا و درونمایه شعر ازطرف دیگر و همچنین برخی اسباب وانگیزه های دیگر ، به همین گونه نوشته اند که بنا بر اثر گذاری تحول روح جامعه و دگر گونی جو محیط زنده گی بوده است ( 1 ) که شاعر به سوی نوجویی در طرزنو وتجدد گرایی در شعر کشیده شده است ، البته باور مندانه در زمینه سنت شکنی در شعر و در راه بردی به شعر نو عرصه هایی بر سبیل شاهد گویا مشخص شده از قبیل ظهور قالبهای نو شعری ، چون : سرایش مستزادگونه ها ، سر براوردن چار پاره ها و غزلواره ها ( 2 )

با مراجعه به آثار محمد ابراهیم صفا و بررسی وتحلیل سروده هایش به روشنی درمی یابیم که وی از پیشگامان واقعی و بزرگ شعر نو فارسی دری به حساب می آید ، چون که زمان یک پدیدۀ پویااست شعر این زبان هنری ( 3 ) بیشتر از همه الزاما متضمن پویایی و نو جویی بوده وایجاب آن را می کند تا در آن تخیل و به تعبیر جهانی ایماژ که عنصر اصلی وجوهر شعر است درهر قدمی با دست یازیدن بدان به شکل دیگری جلوه نماید وبدین گونه جذب وکشش پیدا کند.

شعر ابراهیم صفا افزون بر آنکه از نگاه جوهر اصلیوعنصر ایماژ غنی است ومملو از تخیلات دقیق وتازه می باشد، از آن موصوعاتی که برخی از شعرای معاصر را در ردیف پیشگامان شعر نو قرار میدهد برخوردار است وحتی میتواند درجلو شاعران نوگرا قرار گیرد .

شعر ابراهیم صفا از نگاه زبان و گزینش واژه های تازه و پر آب و تاب مختص به خودش بوده از رهگذر ترکیبهای بسیار جذاب وغنی از دقایق بدیعی ، رسا وممتاز است ، از اینکه ابراهیم صفا در1281خورشیدی و قبل از استاد خلیل الله خلیلی ( متولد 1285 خورشیدی ) پیشتر از یوسف آیینه چشم به دنیا کشوده شاعری است مبتکر درشعر نو و پیشقدم در جنبش نو گرایی ادبیات معاصر .

درقدم نخست ابراهیم صفا نه یکی بلکه چندین مستزاد گونۀ زیبا و دل انگیز دارد که نمایانگر نو گرایی و سنت شکنی وی در شعر فارسی دری به شمار آمده اورا درردیف پیشگامان شعر نو درکشور مان قرار میدهد ، اینک از مستزاد های او نمونه هایی ، پیشکش می گردد :

نمونه یکم :

بر سر کوهسار نگر ابر تر در زده از رعد به جان شور وشر

روی زمین شسته به آب مطر سیل بر آورده زهر گوشه ســــــر

ای دل افسرده توهم یاد گیر

( 4 )

نمونه دوم :

چون لاله دل فسرده در بر نکشید داغ المی

از نالۀ بلبلی به گوش نرسیـــــــــد پیغام غمی

یارب نشوم مشک که از سردی خون درنافه فسرد

آهوگردم که فطرتش داده نویـــــد ازطرز رمی ( 5 )

نمونه سوم :

ای گل نورستۀ خوشرنگ باغ ای به کف از مستی طبعت ایاغ

چهرۀ خندان تو فرحت ســـراغ تازه زبوی تـــــــو چمن را دماغ

چشم جهان والۀ زیباییت محو خود آرائیت

واین هم نمونه یی از یک قسمت از کلام شعری ابراهیم صفا با ترکیبهای زیبا وعباره های جذاب ، مثلاً ( یک قلم دردشوی ) وازهمین گونه درهر بندآن ، با مصراع هایی کوتاه وبلند وبا محتوای خوب و دلپسند :

طفل من مرد شوی به جهان فرد شوی

باب ناورد شـــــوی یک قلم درد شوی

نه که افسرده و درمانده و خون سرد شوی

یا شوی لاله به راغ با دل درد ســـــراغ

همه تن محرم داغ شعله افشان چو چراغ

بدهندت به کف از مستیی سرشار ایاغ

ابراهیم صفا درسرایش چارپاره ها در ارتباط به ویره گی های شعر نو ، نیز مضمون آفرین است ، چارپاره های صفا زیاد وهمه پر محتوا و دل انگیز است ؟ دریکی ازچارپاره های صفا با تصویر آفرینی دقیق موضوع را واقعگرایانه بیان میدارد :

دل وحشت نشان را شهر تنگ است جنون را از درو دیوارننگ است

زشور آبشار ایــــــن نکتـــه دریاب سرشوریده راالفت به سنگ است

اینجا وحشت نشان ترکیبی است نو به حیث صفت دل به جای وازه وحشی ، موجودی که درشهر نمی گنجد وخوی درفضای آزاد گرفته، ونیز جنون صورت کاربرد مجازی دارد ومراد از آن جنون است، درفرد دوم این چارپاره از شوریده گی آبشار و سربر زمین زدنش با موافقت به اصل طبیعت وخصلت بشری مضمون بکر شاعرانه آفریده است . واین هم از انبوه پارپاره های ابراهیم صفا چند تای دیگرش :

دل پردرد را اینجا نشانی است نوایی ناله یی آهی فغانی است

نشان دیــــــــدۀ عشق آشنایــــــان نگاه حسرت و اشک روانی است

اینجا هم عشق آشنا ترکیبی است بکر ومراد از آن عاشق است البته عشق آشنا حسن دیگری دارد.

چارپارۀ دیگری از ابراهیم صفا با ترکیباتی تازه و پرمحتوا |:

دل درمانده ام را از تپش ها دست و پایی ده

لبب خامش صدایم را روان پرور نوایی ده

گر ان خیزم اگرچون سنگ ، آتش درنهادم کن

شـــــرارسینه ام را بــــال پرواز رسایی ده

اینجا ترکیبها : لب خامش صدا ، گران خیز، بال پرواز رسا ، رسایی خود را دارد .

این هم غزلواره یی از ابراهیم صفا به همان گونه که در شعر نو در غزلواره های تصویری جمله ها به صورت یک پارچه از آغاز تا پایان درهماهنگی با یکدیگر ودریکواحد معنایی قرار میگیرد . ( 6 )

زنده گی چیست بگو لاله صفت داغ شدن

یا که چوشمع زرخ انجمن افروختنی

یاچو گل پاره گریان هوایی بودن

یا چو بلبل طرب از درد دل آموختنی

مثل سیلاب به کهسار خروش افگندن

یا که چو سنگ،شرر درجگراندوختنی

یا چوشاهین سبک پر به هوا چرخ زدن

پرفشان بودن وبرصید نظر دوختنی

یاچو پروانه نمودن همه شب طوف چراغ

نبود حاصل اگر چند به جز سوختنی

ابراهیم صفا چند سروده یی هم دارد نزدیک به بحر متدارک ، کامل و طویل ، درحقیقت هر فرد آن متشکل از چند بند وبه هم مرتبط، بدان گونه که درشعر نو چنین ترکیب سازی نگریسته می شود ومیتوان هر فرد آنرا به طرز شعر نو درآورد، اینست یک فرد از دو پارچۀ شعر او : از پارچه اول :

شفق به خون می تپد

زخجلت

که صبح خندیده رو به رویت

دل است

ویک قطره آب شبنم

که گل سخن میزند زبویت

به سرنشان تازفکر باشد

دل من

وشور آرزویت

دل ازتپش تا سراغ دارد

سراست

و سودای جستجویت ( 7 )

از پارچه دوم :

نگاه طاقت ربای اورا

به فتنه

استاد مینگارم

گرازتغافل او رقم نمایم

به رنگ بیداد مینگارم

در آرزویش

اگرنویسم نمود از خویش رفتنم را

بیان احوال آن غباری که

رفته برباد مینگارم

ابراهیم صفا زبان شعر را آگاهانه با تمایل به نو گرایی روحیۀ تازه بخشیده است ، وی دراین راه تا آنجاپیش رفته است که شعر از یک طرف ظاهراً با رعایت نوجویی از قالب شکنی تاجایی بیرون نرود واز سوی دیگر ترکیبها وواژه ها به گونه یی مورد کاربرد درترکیب، تجدید ساختمان گردد که ناملموس، غیر قابل دریافت ودور از ذهن نشود تا در آن آغاز در پذیرش برای دیگران قابلیت تحمل داشته باشد .

درکلام ابراهیم صفا واژه هایی که درشعر سنتی فارسی دری در روند تکامل غالباً رمزی و دارای نمادی ثابت ویک نواخت بودند دربسیار موارد از قید وبند تکراری رهایی یافته درسیمای تازه از گونه ساده و ساخته ظاهر شده است و بدین گونه واؤه ها بارمعنایی گسترده یافته اند ، چنانچه گل کردن و گل شدن از کار برد عادی وعامیانه به معنای شگفتن ، سخن صفا را هنری تر و شعرش را خیلی ها پرمعنا ساخته است ، بدین گونه :

خون نسازی دل اگر، ای غنچه در گلشن ترا گل شدن یک آرزوی نا تمامی بیش نیست (گزیدۀغزلها، ص 28 )

پیچیده به خون غنچه صفت زیستنت چیست ؟

تا ازتو چمن جلوه کند گل شدن آموز

( گزیده غزلها ، ص 61 )

درهردو فرد فرق گل شدن به معنای شگفتن باشد .

ویا : تا شیشه گل کند چقدرها گداخت سنگ

هرمطلبی که می طلبی این چنین طلب

( نوای کهسار، ص 108 )

گل کند یعنی عرض وجود کند، پیدا شود . دراین بیت همگریبان به معنای همدم وهم نفس ابتکار خوبی است از صفا

به گل شوهمگریبان یا به بلبل همنوا اینجا

به هرصورت به دردی ساز دل را آشنا اینجا

( نوای کهسار،ص106 )

توفان ساز و طراوت خیر واؤه های نوی است که شاعر به کار گرفته است :

خراب ذوق لعل نیمرنگ کیست دل یارب

که خوناب سرشک از دیده توفانساز می آید

( گزیده غزلها،ص42)

خط طراوت خیری حسنش دوبالا می کند ( گزیده غزلها ، ص 42 )

ازهمان گونه است تجمل شکن و گلستان جوش دراین دو فرد :

منعم زشکایت به نصیحت نتوان کرد

سوزجگر افتاد تحمل شکن امروز

( گزیده غزلها ، ص 49 )

برو دوش تو گلستان جوش است

به سراپای تو دل مدهوش است

( نوای کهسار، ص 28 )

البته ترکیب های جدید وجذابی ازقبیل دستار آتش ( شعله ) آتش تر ( می ) پروازنام ( گم نامی ) ، موج مل دراین اشعار ابراهیم صفا خیلی ها مبتکرانه ، نمادین و سمبولیک است که توانش زبان شاعر را در گزینش واژه ها و ادای مفاهیم می نمایاند و از همین قبیل است دهها واژه دیگر مانند :

صفا آخر زبان تند بر جانها خطر دارد

چراچون شمع این دستار آتش را به سر پیچی

( گزیده غزلهاص 87)

سرد شد از زنده گی دل ، تاکجا پرهیز خشک

شعله یی برجان خویش از آتش ترمی زنم

( نوای کهسار ، ص 122 )

زنده گی بی تاب وتب سودای خامی بیش نیست

شعله بی خاصیبت پرواز نامی بیش نیست

( گزیده غزلها ص18 )

دیرگاهی شد زمستی برکنار افتاده ایم

که به چندی باز دامنگیر موج مل شوم

( گزیده غزلها ص 6 )

ابراهیم صفا با به کار برد ترکیبهای گسترده وبلند به کلام خویش جذابیت بخشیده از این قبیل : رنگ نشه چشم حریفان ، کام جام درد نوشان ، تاب می افروز رخ تو ، بی تابی زبان دراز شرار ، دراین نمونه ها :

زرنگ نشۀ چشم حریفان گلستنان جوشد

که شاغرگشته از عکس رخ او گلستان امشب

( گزیده غزل ص 11 )

باز شب دربزم رندان باده بی اندازه بود

بعدعمری کام جان دردنوشان تازه بود

( گزیده غزلها ، ص 36 )

ای خمستان راز کیف چشم مستت مل به کف

( گزیده غزلها ص53 )

از ابتکارات و قدرت مضمون آفرینی ابراهیم صفا است که یک موضوع را توانسته است درچند عبارت استادانه و دلکش به کار گیرد مثلا: هشیار به میخانه رفتن ومدهوش و بیهوش باز گشتن وباز گشتانده شدن دارن دو فرد :

بنازم مغ پسرراکاندرین پیری صفا هرشب

زدستم برده تا دیرمغان بازم به دوش آدرد

( نوای کهسار ص 111 )

به پیری هم نباشد یک نفس لب از نوا خالی

قدخم گشتۀ ما عاجزان چنگ است پنداری

( نوای کهسار ص 127 )

ما از اینجا با قد خم گشته ، نو زچرخ

حرف ابرویش به هم پیوسته میگوییم ما

( گزیده غزلها ص 8 )

پیری نشود طبع قوی را سبب ضعف

از قامتن خم زور به بازو است کمان را

( نوای کهسار ص 103 )

سرانجام باید گفت که ابراهیم صفا به حقیقت سخنوری است توانا ومبتکر درگزینش واژه و مضمون آفرینی ، شاعری است چیره دست ، وی در ادای موضوع واژها را بسیار دقیق بر می گزیند به گونه یی که هر واژه در روند همنشینی با عناصر دیگر سخن دقیقاً هم آهنگی داشته و دربیان مقصود ، با تصویر پردازی ویژۀ شاعر نقش موثری دارد ، ابراهیم صفا در آفرینش ترکیب های تازه ورسا مهارت به سزایی داشته برازنده گی ترکیب کلام شاعر را پرمحتوا و گیرا ساخته است ، دربافت سخن وی کمترین عنصر اضافی و زاید را نمیتوان دید .

ابراهیم صفا، شاعری است سنت شکن وبانوگرایی درگزینش واژه ها، درساخت ترکیبهای ابتکاری و پرورش مضامین تازه ، با توجه به گاهنامۀ حیاتش در حلقۀ پیشگامان شعر نو در جلو قرار دارد که تا کنون از این دیدگاه حقش محفوظ واما نادیده مانده است . اینک به زبان خودش می گوییم :

شهر ما گرچه سخنگوی فروان دارد

راست گویم که مرا شعر صفا می گیرد

( نوای کهسار ص 112 )

وبازشاعر درحق خودش دانسته گفته است :

درطبع صفا بنگر اعجاز اگر خواهی

درشعر کجا گوید کس مطلب از این بهتر

( نوای کهسار ص115 )

واینک یک بار دیگر ابراهیم صفا این عندلیب خوشنوای گلشن کابل خود گفته واما چه به جا :

در گلستان کا بل افگنده ایم غلغل ماهم صفا زبلبل درنغمه کم نبودیم

پانوشتها :

1ـ کدکنی ، ادوار شعر فارسی 1359 مقدمه

2ـ حسن علی محمدی ، شعر نو نیمایی ، 1381 ص 1 ـ4

3ـمحمد حسین یمین ، تحلیل زبانی و بعدیعی شعر معاصر فارسی دری ، مجله خراسان شمارۀ 591383 ص 1

4ـ ابراهیم صفا ، نوای کهسار ، ناشر نذیر پرینتنگ ورکس ، ص 10

5ـ همان اثر ، ص 54

6 ـ حسن علی محمدی ، همانجا ، ص 15

7 ـ ابراهیم صفا گزیده غزلها ، کابل ، ص 30